نمىشود . و اگر از اين قبيل سببهاى شعورى معمولى بود بطور يقين تخلف در آن راه مىيافت و احيانا بى اثر مىشد . پس معلوم مىشود اين علم از غير سنخ ساير علوم و ادراكات متعارفه است كه از راه اكتساب و تعلم عايد مىشود . و در آيه مورد بحث مىبينيم كه خداى تعالى در خطابش به شخص رسول خدا ( ص ) مىفرمايد : « وَأَنْزَلَ اللَّه عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ » « كتاب و حكمت بر تو نازل كرد ، و علمى به تو تعليم داد كه خودت از راه اكتساب هرگز آن را نمىآموختى » و گو اينكه معناى اين جمله را بدان جهت كه خطابى است خاص ، آن طور كه بايد نمىفهميم . زيرا ما انسانهاى معمولى آن ذوقى كه حقيقت اين علم را درك بكند نداريم و ليكن اينقدر هست كه از ساير كلمات خداى تعالى در اين باب تا حدودى مطلب براى ما روشن مىشود ، مانند آيه : « قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّه نَزَّلَه عَلى قَلْبِكَ » « 1 » و آيه شريفه : « نَزَلَ بِه الرُّوحُ الأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ » « 2 » . از اين آيات مىفهميم كه نازل كردن هر چه بوده از سنخ علم بوده ، چون محل نزول آن قلب شريف آن جناب بوده و از جهتى ديگر معلوم مىشود كه اين انزال از قبيل وحى و تكليم بوده ، چون در جاى ديگر در باره نوح و ابراهيم و موسى و عيسى ( عليهم السلام ) فرموده : « شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِه نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِه إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى » « 3 » . و نيز فرموده : « إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِه » « 4 » . و نيز فرموده : « إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما يُوحى إِلَيَّ . . . » « 5 » . و نيز فرموده : « إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ . . . » « 6 » .

--> ( 1 ) بگو كسانى كه با جبريل دشمنى دارند متوجه باشند كه همان جبريل قرآن را بر قلب تو نازل كرد . « سوره بقره ، آيه 97 » . ( 2 ) روح الامين قرآن را به زبان عربى گويا بر قلب تو نازل كرد تا از بيم رسانان باشى . « سوره شعراء ، آيه 95 » . ( 3 ) براى شما از دين همان را تشريع كرد كه قبلا به نوح توصيه كرده بود ، و همان را كه به تو وحى كرديم و به ابراهيم و موسى و عيسى توصيه نموديم . . . « سوره شورى ، آيه 13 » . ( 4 ) ما به تو وحى كرديم هم چنان كه به نوح و انبياى بعد از او وحى كرديم . « سوره نساء ، آيه 163 » . ( 5 ) من پيروى نمىكنم مگر آنچه را كه به من وحى شده است . « سوره انعام ، آيه 50 » . ( 6 ) تنها آنچه را كه بر من وحى شده پيروى مىكنم . . . « سوره اعراف ، آيه 203 » .